Therapeutisch Elastische Kous
Inleiding
In de volksmond wordt vaak gesproken over steunkousen, sokken of alleen kousen. Door de vele misverstanden en zelfs fabeltjes over kousen wordt het belang ervan onderschat. Daarnaast is door de komst van kleurtjes en verschillende materialen de discussie over kousen verschoven naar een cosmetisch terrein. Dit is bij patiënten met lymfoedeem, spataders, open benen en dergelijke volledig onjuist omdat juist een goede kous van "levensbelang is. In deze folder wordt ingegaan op alle aspecten van "kousen". Veel informatie hiervoor is verkregen uit de recent verschenen CBO richtlijn Lymfoedeem en het Hulpmiddelenkompas 2002 Therapeutische Elastische Kous. Meer informatie hierover ziet u op andere plaatsen op deze site.
Naamaanduiding
De officiële naam is therapeutisch elastische kous. De naam (steun)kousen is voorbehouden aan kousjes en panty’s uit de winkel die lichte steun geven. De naam sok is alleen bedoelt als sok en geeft geen druk.
De naam therapeutisch elastische kous (TEK) geeft aan dat het in werkelijkheid om een therapeuticum gaat met elastische eigenschappen. In dit verband kan men het vergelijken met een tablet die patiënten moeten gebruiken voor hoge bloeddruk of bij suikerziekte.
Wat doet een therapeutische elastische kous?
Bij lymfoedeem en mensen met spataders, oud trombose been of open benen is er een opeenhoping van vocht. Dit komt of omdat er teveel lymfvocht wordt "geproduceerd", of doordat er te weinig vocht wordt afgevoerd. In beide gevallen zal er vochtophoping zijn.
De vochtproductie in de weefsels kan men remmen door de druk van buiten te verhogen. Dit kan gebeuren door bijvoorbeeld een verband of therapeutisch elastische kousen te dragen.
De lymfafvoer kan soms verbeterd worden door bepaalde technieken als lymfdrainage, ademhalingsoefeningen en dergelijke echter drukverhoging door een TEK blijft ALTIJD nodig.
Uit literatuuronderzoek blijkt dat bij de behandeling van lymfoedeem altijd een TEK nodig is.
Zijn er verschillende soorten therapeutische elastische kousen?
Bij de therapeutisch elastische kous wordt een onderscheid gemaakt in vlakbrei- (met naad) en rondbreikousen (zonder naad). Bij de nabehandeling van lymfoedeem maakt men gebruik van vlakbreikousen, omdat dit type kous een betere pasvorm en drukverdeling geeft dan een rondbreikous. Alle therapeutisch elastische kousen dienen op de maat van het been of arm vervaardigd te worden en iedere keer opnieuw aangemeten te worden om kleine omtrekveranderingen in de nieuwe kous te verwerken.
Om te begrijpen waarom een vlakbreikous beter is dan een rondbreikous moet het verschil in productie, en dus effect, worden uitgelegd.
Een vlakbreikous wordt gebreid met een variabel aantal naalden; afhankelijk van de grootte van de kous wordt het aantal naalden vergroot of verkleind ("meerderen en minderen"). De elastische vezel die in het breiwerk voor de druk zorgt, ligt hier los in geelgd. Daardoor is de druk van een kous op alle niveaus gelijk. Als het "breiwerk" klaar is, wordt het dichtgeklapt aan elkaar genaaid waardoor een naad ontstaat.
Bij een rondbreikous is er een buisvormige machine die met een vast aantal naalden "een buis" breit. De enige manier om toch wat verschil in grootte te krijgen, bijvoorbeeld voor de omtrek van de kuit of een bovenbeen, wordt gekregen door de elastische draad los of aangespannen in het breiwerk in te leggen. Als men een rondbreikous dan ook naast de arm of het been legt waarvoor hij bedoeld is, dan zult u hier zelden een exacte vorm van uw been er in terug herkennen. Dat is bij een naadkous wel zo. Bij de figuren 1 en 2 is dat verschil goed te zien. Men kan zich voorstellen dat de werking van een exact passende kous altijd beter is. Daarnaast is door dit productieverschil de stijfheid van een kous anders. Door beweging verandert de omvang van een extremiteit waardoor, afhankelijk van het "meegeven van de kous", drukverandering optreedt. Deze drukverandering hangt af van het type kous, de verhouding tussen elastische en niet elastische vezels en de productiemethode. Deze parameter, die de verhouding aangeeft tussen drukverandering en omtrekverandering, wordt de elasticiteitcoëfficiënt (slope, stiffness) genoemd en bepaalt de oedeembestrijdende capaciteit van de kous. Met name bij de nabehandeling van lymfoedeem, open benen en een oude trombose been moet men een stijve kous hebben. (hoge elasticiteitscoëfficiënt).
| Vlakbreikous | Rondbreikous |
|
|
Verschillende drukklassen
Bij therapeutisch elastische kousen aan de benen worden 4 verschillende drukklassen onderscheiden, I t/m IV, waarbij IV de hoogste drukklasse vertegenwoordigd. Dit drukklassificatiesysteem heeft vooral een functie bij het voorschrijven van een therapeutisch elastische kous en zegt weinig over de feitelijke drukopbouw onder een kous. De indeling berust namelijk op de standaarddruk van een kous in rust op een standaardplaats boven de enkel met een cirkelvormige standaardomtrek van 21 centimeter. De verzekering vergoed in principe geen klasse I kousen.
Er is een groot probleem met dit druksysteem: het geldt niet voor arm kousen en het is niet relevant bij het gebruik van kousen bij kinderen.
Daarom is bij de behandeling van lymfoedeem het erg belangrijk dat er een goed geïndiceerde en aangemeten kous, die individueel voor de patiënt is aangemeten, gemaakt en gecontroleerd ("zorg op maat") wordt. Indien een hulpmiddel niet meer toereikend is, heeft een patiënt recht op een nieuwe verstrekking. Belangrijk is wel dat er een goede motivatie en indicatiestelling is. Dit kunt u overleggen met uw voorschrijvend arts.
Bij lymfoedeem aan de benen worden in het algemeen vlakbreikousen met een drukklasse III of IV gebruikt. Soms kan op en goede indicatie klasse II worden gebruikt (bv. Kinderen). Bij armkousen moet de druk minstens 20 mmHg bedragen. Hierbij dient men goed op te letten dat naast een naad in de kous ook en elleboogstuk is in gebreid.
Fig.1 links rondbreikous, rechts vlakbreikous, let vooral op verschil in kuitvorm en enkel.
Fig. 2 heupkous, links een rondbreikous, rechts vlakbreikous, let vooral op verschil in kuitvorm, enkel en bovenbeengebied
Wanneer moet een TEK gedragen worden?
Voor de nabehandeling van lymfoedeem zijn therapeutisch elastische kousen onmisbaar. In principe moet deze behandeling levenslang worden voortgezet. Immers, lymfoedeem is een chronische aandoening waarbij de therapeutisch elastische kousen chronisch gebruikt moeten worden, net zoals de behandeling van hoge bloeddruk of suikerziekte levenslang is.
Na de initiële gecombineerde behandelfase voor lymfoedeem (complexe fysische therapie, bandages en eventueel lymfchirurgie) wordt een therapeutisch elastische kous voorgeschreven. Deze is bedoeld om in de onderhoudsfase de dan bereikte situatie te handhaven.
Alle therapeutisch elastische kousen dienen op de maat van het been of arm vervaardigd te worden en iedere keer opnieuw aangemeten te worden om kleine omtrekveranderingen in de nieuwe kous te verwerken. In de praktijk kunnen de omtrekken bij patiënten sterk variëren.
Het is belangrijk een kous altijd te dragen. Dit geldt vooral als er sprake is van een vergrote vochtproductie. In rust wordt het minste vocht "gemaakt", bij inspanning kan dit wel 10 x zoveel worden!!
Wanneer wordt er veel vocht gevormd:
- Bij inspanning
- Bij warmte; sauna, zomer, in de zon
- Bij lang niet gebruiken van de lymfpomp en/of spieren (stil zitten, zittend werk, lange reizen in bus of vliegtuig
- Toename van gewicht, overgewicht
-
Beschadiging aan de huid met ontsteking, verwonding e.d.
Wie meet de TEK aan?
Gezien de complexiteit van lymfoedeem en de behandeling dient een therapeutisch elastische kous te worden aangemeten door een adequaat geschoolde deskundige/bandagist die (in)direct bij de behandeling betrokken is, met kennis en kunde op het gebied van lymfoedeem (advies CBO richtlijn). De deskundige/bandagist dient de effectiviteit van een therapeutisch elastische kous te controleren en eventuele aanpassingen te kunnen aanbrengen.
Een deskundige kan zijn:
- bandagist met erkenning
- huidtherapeut of fysiotherapeut
-
dermatoloog
Belangrijk is dat naast de controle van de maten van een kous, ook tijdens de controle van lymfoedeem de omvangsmaten van beide benen worden opgemeten. Hierdoor blijft er ook controle op het gehele volume van een arm of been. Mocht er verslechtering optreden, dan kunt u verwezen worden naar een therapeut of uw specialist voor aanvullend onderzoek en kan een eventueel behandelprogramma worden aangepast.
Misverstanden over therapeutische elastische kousen en lymfoedeem
"Van kousen worden de benen/armen lui"
Antwoord: De benen/armen blijven dunner door het dragen van TEK. Zelfs wordt in het begin de extremiteit nog wat dunner. Dit komt NIET door vermindering van spieren, maar vermindering van vocht. De spierkracht wordt door TEK niet beïnvloed.
"Kousen hoeft je maar soms te dragen"
Antwoord: Een kous zorgt dat de lymfproductie wordt verminderd. Het doet niets blijvends met de lymfafvloed. Als een kous wordt uitgedaan, zal de oude situatie weer terugkomen dus vocht. Bij trombose benen is het anders: daar kan door het dragen van kousen de bloeddoorstroming worden verbeteerd waardoor de stolsels in de benen door de medebehandeling met bloedverdunners oplossen. Bij geringe lymfoedemen kan het mogelijk zijn dat een patiënt opgeleide van de klachten en zwelling af en toe "smokkelt" met een kous. Goed luisteren naar het lichaam blijft dan belangrijk.
"Een lymfshunt operatie maakt een kous overbodig"
Antwoord: Wat precies bij een lymfshunt gebeurt is wetenschappelijk niet duidelijk. Zowel uit de literatuur als door recente uitspraken bij de CBO richtlijn bijeenkomst lymfoedeem in april 2002 wordt duidelijk dat de kans dat kousen niet meer nodig zijn na een shunt operatie hetzelfde is als na een niet-operatieve techniek. In beide gevallen is de kans daarop zeer klein en mag je een patiënt dat vooruitzicht niet bieden omdat het geen eerlijk beeld geeft van de te verwachte situatie.
"Na een lymfshunt operatie of liposuctie mag geen kous worden gedragen"
Antwoord: Zowel onderzoekers uit Italië (Campisi), Zweden (Brorson) als uit ervaring van de Lymfoedeem Werkgroep Drachten bestaat er geen bezwaar na een operatie een verband of een kous te dragen. Door het postoperatieve vocht juist te bestrijden wordt de genezing en het resultaat gunstig beïnvloed.
"Door lymfmassage is geen kous meer nodig"
Antwoord: Onjuist. Lymfdrainage (ML therapie) wordt altijd gecombineerd met een compressief verband en als de extremiteit dun genoeg is, afgesloten met (een) therapeutisch elastische kous(en). ML therapie beïnvloedt de lymfafvloed, maar het blijft altijd nodig de lymfproductie te remmen. Dus een TEK blijft nadien nodig.
"Kousen kan men gewoon nabestellen"
Antwoord: NEE. Een omvang van een arm/been fluctueert altijd, zelfs als een kous wordt gedragen. Door het meten van de kousmaten krijgt de aanmeter een indruk over het therapeutisch effect van de TEK en kan eventueel een verandering toepassen. Door te vragen of een "kous goed zit" wordt ten onrechte verondersteld dat een patiënt de optimale werking van een kous kan voelen. Meten blijft altijd nodig!
"Er is geen verschil tussen een linkerkous en een rechterkous"
Antwoord: Nee. Een kous wordt altijd specifiek aangemeten op 1 been. Juist bij vlakbreikousen zijn de maten exact weergegeven en daarom is meestal in de rechter kous een labeltje met een "R" aangebracht. Dit in tegenstelling tot bijvoorbeeld confectie rondbreikousen. Bij dit soort kousen wordt zo veel elastiek gebruikt dat de maten nog weinig belangrijk zijn. De werking is natuurlijk in het geval van (flebo) lymfoedeem niet aanwezig.
"In de zomer kan men wel zonder kousen"
Antwoord: Nee. Juist bij warmte en in de zomer is het dragen van een TEK essentieel. Als men bij warm weer de kous uittrekt, kan er snel zwelling optreden. Daarna lukt het niet meer om de kous alsnog aan te krijgen omdat de arm/been te dik geworden is. Men moet dan eerst weer zwachtelen (verband) of hopen dat de volgende ochtend de zwelling weer weg is en de kous weer past. Dan is dus "niet de kous te klein" maar het been te dik!! Omdat weer goed te krijgen is behandeling nodig. Dus, laat het niet zover komen en draag de kous goed. Overigens zijn vlakbreikousen vaak minder warm dan dunnere rondbreikousen, omdat de steken groter zijn, dus beter lucht doorlaten en vaak geen synthetische rubbers worden gebruikt.
"Kousen beschadigen de lymfbanen"
Antwoord: Nee. De lymfbanen zijn elastisch en kunnen beweging en egale druk goed verdragen Knellende plekken kunnen wel stuwing geven, wat men vaker ziet bij bijvoorbeeld ronbbreikousen die afknellen (als een elastiekje) bij de enkel, pols of elleboog. Door de constante druk van een kous wordt het lymfsysteem juist ondersteund waardoor het teveel kan uitzetten en waardoor beschadiging ontstaat.
"Kousen zijn niet mooi"
Antwoord: ….Maar wel effectief en goed. "Over smaak valt niet te twisten". Maar kousen zijn naar de huidige standaard misschien niet altijd mooi. Door echter bijvoorbeeld kledinggedrag iets aan te passen zullen de TEK meestal niet opvallen. (lange broeken of rok, panty over de kous, lange hemden of blouse). Maar een medicijn nodig voor hoge bloeddruk of suikerziekte wordt ook niet beoordeeld op smaak of kleur. Bij kousen gaat het in de eerste plaats om de effectiviteit. Door het verven van kousen treden veranderingen in de gebruikte materialen op of kunnen elastische vezels een andere kwaliteit krijgen waardoor de kwaliteit (en effectiviteit) van een kous nadelig wordt beïnvloed. Soms kan een kous gebreid worden van zwarte draden. Dus verven van kousen kan kwaliteitsverlies geven hetgeen ongewenst is bij een therapeuticum. Daarom worden kousen ook nooit voor het plezier gedragen maar altijd als behandeling van een aandoening. Dit is ook een belangrijke reden waarom zorgverzekeraars dit zo belangrijke therapeuticum voor patiënten met lymfoedeem, open benen en na trombose MOETEN blijven vergoeden.
Als patiënt heeft u veel meer rechten dan u denkt. In de
zorgverzekeringswet staat opgenomen dat hulpmiddelen tot het te verzekeren
risico behoren.
U kunt hier meer
lezen over uw rechten zoals opgenomen in de zorgverzekeringswet.
Ook werd op het 1e NLNet Symposium in 2006 aandacht hieraan besteed in
één van de workshops; u kunt hier een verslag van lezen.
Vragen
Heeft u na het lezen van deze informatie nog vragen neem dan contact op met uw behandelend arts of stel een vraag aan het team van het NLNet via het vragenformulier.
Bronnen:
Hulpmiddelenkompas 2002 - Therapeutische Elastische Kous, Collega voor
Zorgverzekeringen'
Lymfoedeem in de Praktijk, R.J. Damstra
Laatste wijziging: 29-1-2010 10:15